Tachwedd 2023

Yn codi ar Fynydd Llangeinwyr ym Morgannwg, De Cymru, mae’r Afan yn afon llifeiriant fach sy’n llifo trwy gwm a fu unwaith yn ddiwydiannol iawn cyn llifo i Fae Abertawe ym Mhort Talbot, tua 16 milltir o’i tharddiad.

Mae’n stori lwyddiant brin ond bregus. Yn y cyfnod cyn-ddiwydiannol, roedd yr Afan yn cael ei nodi fel pysgodfa iach. Mae cofnodion sydd wedi goroesi yn dangos fod ym 1705, 65 o eogiaid wedi eu dal ym misoedd Hydref, Tachwedd a Rhagfyr yn unig ac ym 1707, daliwyd 37 o eogiaid a 569 o sewiniaid. Fodd bynnag, yn gyffredin â’r rhan fwyaf o afonydd De Cymru, dioddefodd yn fawr o effeithiau’r chwyldro diwydiannol, gyda chloddio glo ochr yn ochr â’r diwydiannau haearn a thun yn arbennig, yn diraddio ansawdd ei dŵr yn ddifrifol. Yn fuan daeth yr afon a fu unwaith yn ffynnu yn amddifad o’i physgod ac ym 1904, ysgrifennodd Augustus Grimble yn ei lyfr “The salmon and sea trout rivers of England and Wales”  am yr Afan ac afonydd cyfagos “…

”rhaid gadael yr afon hon i ymuno â’r rhestr o afonydd sydd wedi colli eu pysgod oherwydd llygredd y diwydiannau helaeth a chynyddol yn y rhan hon o Dde Cymru. Mae gwastraff gwenwynig gweithfeydd copr, plwm, tun, haearn a glo wedi ennill gormod o dir i ymyrryd ag ef bellach, ac mae’n debygol iawn na fydd salmonidau byth yn dychwelyd i unrhyw un o’r nentydd hyn eto.”

Roedd lefelau llygredd mor uchel ar y pryd, mae’n debygol bod dyfodol yr Afan yn ymddangos yn anobeithiol i lawer. Ond roedd Grimble yn anghywir. Gyda dirywiad y diwydiant glo a diwydiannau trwm yn rhan olaf yr ugeinfed ganrif, dechreuodd ansawdd dŵr yr afon wella (er bod bygythiadau llygredd o fwynfeydd segur yn parhau hyd heddiw). Ac, ym 1988, daliwyd yr eog cyntaf yn Afon Afan ers bron i 120 mlynedd.

Cored Corlannau ar rannau isaf Afon Afan yn y 1970au (chwith). Mae’r llun ar y dde yn dangos y  gored heddiw, wedi’i gostwng a chyda ysgolbysgod Larinier wedi’i osod.

Serch hynny, nid ansawdd dŵr yn unig oedd effaith y chwyldro diwydiannol ar afonydd De Cymru. Gwelodd y cyfnod gynnydd enfawr yn nifer y  coredau a strwythurau eraill (sylfeini pontydd, ceuffosydd, pibellau). I unrhyw eogiaid a sewin a oroesodd y llygredd, daeth mynediad i ardaloedd silio a chynefinoedd i bysgod ifanc yn gynyddol anodd. Er bod ansawdd dŵr wedi gwella’n  raddol  wrth i fwyngloddio a diwydiant trwm diflannu, parhaodd y rhwystrau hyn i fudo pysgod.

Mae rhwystrau i fudo yn un o brif achosion dros ddirywiad poblogaethau pysgod ar draws Ewrop. Yn achos afonydd fel yr Afan,nid yn unig y mae rhwystrau’n atal eogiaid a sewin rhag cyrraedd eu mannau silio, maent hefyd yn peri problem fawr i salmonidau ifanc (smolts) sy’n ceisio cyrraedd y môr. Mae’r pysgod ifanc hyn yn oedi eu taith  wrth bob rhwystr wrth iddynt benderfynu sut i lywio eu ffordd heibio, gan eu gwneud yn agored iawn iysglyfaethwyr. Mae digon o dystiolaeth wyddonol i ddangos y gall afonydd â rhwystrau lluosog golli cyfran uchel iawn o’u gleisiad eog mewn rhai blynyddoeddoherwydd hyn.

Nododd prosiect gan Brifysgol Abertawe yn 2021 y ffaith syfrdanol bod 295 o strwythurau yn yr Afon Afan. Gall hyd yn oed pontydd pibellau bach fel yr un hon ar Afon Corrwg, llednant i’r Afan, fod yn rhwystr llwyr neu rannol i fudo pysgod.

Mae problemau eraill yn gysylltiedig â rhwystrau hefyd. Po fwyaf o rwystrau sydd ar afon, y mwyaf agored fydd rhywogaethau pysgod brodorol i ddigwyddiadau llygredd, gan na allant ddianc yn rhwydd i fyny nac i lawr yr afon. Mae rhan o afon sydd wedi’i chau ffwrdd hefyd yn cymryd llawer yn hwy i adfer nifer y pysgod ar ôl llygredd. Mae coredau yn enwedig yn newid llif naturiol afon, gan greu rhannau tebyg i gamlas yn union i fyny’r afon sy’n casglu silt ac yn mygu infertebratau ac wyau pysgod.

Nododd prosiect gan Brifysgol Abertawe yn 2021 y ffaith syfrdanol bod 295 o strwythurau yn Afon Afan,  hyd at ei blaenddyfroedd. Fodd bynnag, diolch i ymdrechion sylweddol clwb pysgota lleol mentrus, mae llawer o’r rhai mwy problemus wedi cael eu datrys ac mae mudo pysgod ar yr Afan wedi gwella’n sylweddol yn ystod y degawdau diwethaf.

Ers ei sefydlu ym 1951, mae Clwb Pysgota a Chadwraeth Cwm Afan wedi buddsoddi tua £100K o’i arian ei hun i ddenu cyllid ychwanegol gyda’r nod o adfer iechyd ecolegol yr Afan a sicrhau dychweliad yr eog a’r sewin. Un o’u llwyddiannau cynnar oedd ennill brwydr gyfreithiol yn erbyn y Bwrdd Glo ym 1958 oherwydd ei lygredd dyddiol.

Yn 2017 roedd y clwb yn rhan o “Grŵp Rheoli Dŵr Afan” a oedd yn cynnwys Tata Steel, Cyfoeth Naturiol Cymru, gweithredwr y porthladd ABP De Cymru a’r cyngor sir a ddechreuodd addasiadau i Gored Green Park ym Mhort Talbot.

Adeiladwyd y  gored yn y 1890au i ddarparu dŵr ar gyfer doc Port Talbot a’r gwaith dur. Galluogodd y gwaith adeiladu  ysgol bysgod “Larinier” i ddatrys y problemau mudo pysgod a achoswyd ganddo. Mae’r grŵp hefyd wedi gosod ysgolion pysgod ymhellach i fyny’r afon yng Nghorlannau ac wedi hwyluso symudiad pysgod ym Maes y Bettws.

Yn ogystal, yn gynharach yn 2023, partnerodd Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru â Chlwb Pysgota a Chadwraeth Cwm Afan a Dŵr Cymru fel rhan o brosiect Ailgysylltu Afonydd Eog Cymru i gael gwared ar dair cored ddiangen sy’n perthyn i’r cwmni dŵr yn rhan uchaf yr afon ger Cymer. Er eu bod yn gymharol isel o ran uchder, roedd y gored yn tarfu ar lif naturiol y dŵr, ynghyd â symudiad graean a gwaddod yn yr afon. Gyda hwy bellach wedi mynd, mae’r Afan yma’n gallu llifo’n rhydd eto. Mae’r Ymddiriedolaeth hefyd yn archwilio opsiynau ar gyfer ysgol bysgodnewydd ym Maes y Bettws a gyda’i phartneriaid, yn gweithio gyda gwirfoddolwyr lleol i glirio clymog Japan a jac y neidiwr o Nant Clais, un o’r llednentydd silio pwysicaf ar yr Afan isaf. 

Er bod yr ymdrechion hyn wedi helpu i adfer poblogaeth fach ond gynyddol o eogiaid yr Iwerydd yn Afon Afan, mae problemau mudo pysgod yn parhau. Er enghraifft, mae Cored Newbridge ar aber yr Afan yn rhwystr rhannol sy’n oedi pysgod sy’n mudo i fyny’r afon ac i lawr, gan eu gadael yn fwy agored i ysglyfaethu nes bod y llanw sy’n dod i mewn yn gorchuddio’r strwythur ac yn caniatáu iddynt basio. Nid yw cael gwared ar y gored yn opsiwn gan ei fod yn cynnal pont restredig Gradd 2 CADW i fyny’r afon. Yn lle hynny, mae Clwb Pysgota a Chadwraeth Dyffryn Afan yn obeithiol y gellir gosod ysgol bysgod “ramp creigiog” ar  lan chwith  yr afon (ochr dde’r llun isod).

Cored Newbridge yn estyniad y llanw Afon Afan. Er mai dim ond pan fydd y llanw’n dod i mewn yn ei gorchuddio y gall pysgod mudol fynd drwyddi, ni ellir symud y strwythur hwn gan ei fod yn cynnal pont restredig Gradd 2 CADW ychydig i fyny’r afon. Mae ysgol bysgod ramp creigiog wedi’i gynllunio (ar ochr dde’r llun).

Wedi rhoi cymaint o’u hamser, eu hymdrech a’u hadnoddau i adfywio’r afon Afan, mae’r clwb yn ymwybodol iawn o’rperyglon sy’n wynebu iechyd yr afon yn y dyfodol.Yn ogystal â’r bygythiad parhaus o lygredd o byllau glo segur, gall gollyngiadau carthion, ffracio, cynlluniau ynni dŵr bach a chynigion ynni’r llanw oll greu bygythiadau all ddadwneud y cynnydd a thanseilio’r gwelliannau a wnaethpwyd  yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Dylai’r gair olaf fynd i Ivor Lewis, a dalodd deyrnged yn ei lyfr 1999 “The Afan Fisheries” i adferiad yr afon a’r hyn y gellid ei gyflawni gan grŵp bach, ymroddedig o bobl, “…oedd yn amharod i dderbyn gwaddol y gorffennol ac a oedd yn benderfynol o adfer eu treftadaeth.”

Diolch i John Phillips, Llywydd Clwb Pysgota a Chadwraeth Cwm AfanValley Angling and Conservation Club, ac i Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru am eu cymorth gyda gwybodaeth a lluniau.

References & More Information:

West Wales Rivers Trust weir removals on the Afan.

“ Rheoli Rhwystrau yn Afonydd Ewrop yn Addasol (AMBER)” Prifysgol Abertawe.

“Salmon and Sea Trout Rivers of England and Wales” Augustus Grimble, 1904.

“The Afan Fisheries” Ivor Lewis, 1999.

Postio: