Afon Aeron

Arafel bach yng Ngheredigion, Gorllewin Cymru, heddiw mae'n enwog am ei thref harbwr lliwgar ond mewn gwirionedd mae wedi bod yn adnabyddus yn y gorffennol am felinau, ffermwyr lleol, yr Almaenwyr ac yn y ‘Sin Feiners’ dygwyddiadau.

Afon Aeron

Tachwedd 2024

Ychydig iawn o afonydd sydd wedi dianc rhag addasiadau ffisegol gan bobl ar ryw adeg yn eu hanes. Ym Mhrydain, llai na 1% ohonynt sydd heb rwystrau artiffisial. Mae llawer hefyd wedi gweld rhannau ohonynt wedi’u sythu, eu cwlfertio neu eu glannau wedi’u hatgyfnerthu â deunydd artiffisial, fel arfer ar gyfer adeiladu ffyrdd, amddiffyn rhag llifogydd neu gefnogi amaethyddiaeth.

Nid yw Afon Aeron yng Ngorllewin Cymru yn eithriad. Yn deillio o Lyn Eiddwen ym mryniau Mynydd Bach yng Ngheredigion, mae’r afon gymharol fach hon (tua 23 milltir o hyd) bron ar siâp hanner cylch. O’i tharddiad mae’n llifo i’r de-orllewin yn gyntaf, yna’n troi tua’r gogledd-orllewin cyn cyrraedd Bae Ceredigion yn nhref harbwr Aberaeron. Dim ond llond llaw o dai oedd yn Aberaeron yn 1800 ond ehangodd yn gyflym i fod yn borthladd prysur yn gynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Erbyn heddiw mae’n fwy adnabyddus am ei dai lliwgar ar hyd y cei a’i fwytai poblogaidd.

r gogledd-orllewin cyn cyrraedd Bae Ceredigion yn nhref harbwr Aberaeron. Dim ond llond llaw o dai oedd yn Aberaeron yn 1800 ond ehangodd yn gyflym i fod yn borthladd prysur yn gynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Erbyn heddiw mae’n fwy adnabyddus am ei dai lliwgar ar hyd y cei a’i fwytai poblogaidd.

Llyn Eiddwen, tarddiad yr Afon Aeron ar fryniau Mynydd Bach. Llun: Paul White/Casgliad y Werin Cymru

Bydd eogiaid a sewiniaid sy’n ceisio esgyn Afon Aeron at eu mannau silio bron yn syth yn wynebu cyfres o goredau. Mae’n rhaid i bysgod ifanc sy’n gwneud eu ffordd i lawr yr afon ymdopi â’r rhwystrau hyn hefyd.

Un o lednentydd yr Aeron. Bellach, mae’r hyn a ddylai fod yn nant silio sewin cynhyrchiol yn ffos draenio amaethyddol ddinod.

Carcharorion rhyfel Almaeneg yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf yng ngwersyll Frongoch yng Ngogledd Cymru. Defnyddiwyd gangiau o garcharorion rhyfel i lenwi bylchau yn y gweithlu amaethyddol wrth i effaith y rhyfel gynyddu. Yn nalgylch yr Aeron, defnyddiwyd hwy i wella draeniad tir amaethyddol.

The Afon Aeron at Llangeitho
(cc-by-sa/2.0 – © Roger D Kidd – geograph.org.uk/p/2536856)

Rhwystrau’r Aeron

I eogiaid yr Iwerydd a sewin sy’n dychwelyd i’r Aeron o’r môr i silio, mae effaith gweithgarwch dynol yn amlwg yn syth. Mae cyfres o bum cored yn eu herio yn Aberaeron. Er bod modd i’r pysgod eu pasio pan fo llif y dŵr yn iawn; gyda’i gilydd, maent yn rhwystr i’w taith i’r mannau silio yn y blaenddyfroedd, gan eu gwneud yn fwy agored i ysglyfaethwyr. Efallai, yn fwy niweidiol fyth, mae salmonidau ifanc ar eu ffordd i’r môr yn tueddu i oedi wrth strwythurau o’r fath. Er nad yw pobl yn bwyta’r pysgod bach hyn bellach, mae llu o ysglyfaethwyr eraill yn dal i’w disgwyl.

Mae’n debygol i goredau Aberaeron gael eu hadeiladu er mwyn hwyluso’r broses o ddal y stociau toreithiog o eogiaid a sewin arferai fyw yno. Yn 1916, adroddodd erthygl yn y Cambrian News am ymgais i gael gwared ag un ohonynt drwy ddefnyddio ffrwydron. Roedd y gored wedi’i hadeiladu chwe blynedd ynghynt gan y Bwrdd Pysgodfeydd lleol ac roedd anghytuno ymhlith pysgotwyr lleol ynghylch a’i heffaith.

Roedd un grŵp, a adwaenid yn lleol fel “Moonlighters”, yn credu y byddai pwll dyfnach y gored yn rhoi lle i’r pysgod orffwys wedi iddynt gyrraedd yr afon. Roedd eraill (a ddisgrifiwyd yn y papur fel “Sin Feiners”) yn credu ei fod yn rhoi cyfle rhy dda i botswyr. Ar ôl blynyddoedd o ddadlau brwd, mae’n ymddangos i’r Sin Feiners gymryd camau eu hunain.

Fodd bynnag, roedd addasiadau dynol i’r Aeron wedi dechrau ymhell cyn hynny. Yn 1807, dargyfeirwyd yr afon drwy harbwr newydd Aberaeron. Roedd coredau eraill hefyd wedi’u gosod ymhellach i fyny’r afon er mwyn pweru nifer o felinau gwlân. Yma roedd y melinwyr yn cael eu hamau o osod trapiau yn y ffosydd ar gyfer salmonidau ifanc ar eu ffordd i’r môr. Yn ffodus, nid oes llawer o’r coredau hyn i fyny’r afon yn bodoli mwyach.

Dylanwad amaethyddiaeth

Mae amaethyddiaeth hefyd wedi gwneud newidiadau ffisegol i lif naturiol Afon Aeron. Mae sythu afonydd a nentydd at ddibenion draenio tir wedi bod yn arfer cyffredin ers canrifoedd, gyda’r nod o gynyddu cynhyrchiant mewn ardaloedd a fyddai fel arall yn rhy wlyb i fod o unrhyw ddefnydd. Mae ardaloedd helaeth o ucheldir Cymru a fyddai fel arall yn anaddas i fyw ynddynt, yn anhramwyadwy ac yn amhosibl i’w ffermio wedi’u trawsnewid yn y modd hwn.

Ond mae pris i’w dalu. Mae afonydd syth, annaturiol yn cyflymu’r llif ac yn lleihau gallu’r dalgylchoedd i storio dŵr. Maent yn gwaethygu llifogydd i lawr yr afon gan effeithio ar gymunedau fel Aberaeron lle mae digwyddiadau llifogydd blaenorol wedi difrodi eiddo. Mewn cyfnodau sych, caiff llai o ddŵr ei ryddhau i gynnal y llif. Po gyflymaf yw afon, y mwyaf o waddod, maetholion a chemegau eraill sy’n cael eu tynnu o’r tir. Nid yw afonydd wedi’u haddasu yn cynnig yr amrywiaeth cynefinoedd sydd gan afonydd sy’n troelli’n naturiol ac o ganlyniad, maent yn llawer llai bioamrywiol. Sydd yn newyddion drwg i bysgod a bywyd gwyllt dyfrol arall.

Mae gan ddyffryn ffrwythlon Aeron dreftadaeth amaethyddol gyfoethog. Er bod enw’r afon yn gysylltiedig â rhyfela, mae hefyd yn air Cymraeg am “aeron”. O ganlyniad i gyfoeth amaethyddol y dyffryn, cafodd deg o blastai eu hadeiladu rhwng Tal-sarn ac Aberaeron erbyn dechrau’r ugeinfed ganrif. Roedd sythu nentydd lleol i gyd yn rhan o’r cynllun i gael cymaint â phosibl o’r tir. Ym 1918 a chyda phrinder amlwg o lafur, roedd carcharorion rhyfel Almaeneg yn cael eu defnyddio i gloddio llednentydd yr Aeron i wella draeniad y tir.

Yn gynharach, ym 1874, ysgrifennodd ffermwr at yr Aberystwth Observer i ddweud:

“Mae’r sbwriel a gludir gan Nant Rhiwafallen i afon Aeron yn rhwystro llif yr afon fwy na dwy ran o dair i fyny’r dyffryn. Mae golchi achlysurol yn gwneud y dolydd yn fwy bywiog a ffres ond mae pyllau llonydd, gwastadeddau corsiog, a sianeli dŵr segur yn golled fawr ac yn niwsans i’r ffermwr, yn ogystal â bod yn bell o fod yn fanteisiol i fagu gwartheg yn llwyddiannus. Ni fydd unrhyw un sy’n gwylio effaith draenio ar wastadeddau Ystrad, a’r diffyg ohono ar wastadeddau Talsarn, yn amau am eiliad y fantais fawr sy’n deillio o ddraenio da.”

Canfu arolwg Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru ar ddalgylch yr Aeron dystiolaeth o’r addasiadau hyn i brif gangen yr afon. Roedd rhai llednentydd hefyd wedi’u troi’n ddim mwy na ffosydd amaethyddol syth, di-nodwedd. Nid oeddent bellach yn nentydd naturiol lle gallai sewin yr Aeron silio a lle gallai pysgod ifanc ffynnu.

Yn galonogol, mae ailbroffilio afonydd sydd wedi’u sythu’n artiffisial (a elwir weithiau’n “ail-wiglo”) er mwyn eu “hailgysylltu” â’u gorlifdiroedd yn mynd rhagddi yn gyflym fel rhan o waith adfer afonydd ledled y DU. Mae dros 2,500km wedi’i adfer ers dechrau’r 1990au ond er bod hyn yn swnio’n drawiadol, mae’n cyfateb i lai na 3% o’r rhwydwaith afonydd sydd wedi’i ddifrodi.

Mae llawer mwy i’w wneud, Un o’r nifer o argymhellion adfer a wnaed gan Ymddiriedolaeth Afonydd Gorllewin Cymru, yw gweithio gyda thirfeddianwyr i ailbroffilio Afon Aeron a’i hisafonydd er mwyn creu dalgylch mwy naturiol. Mae’r math hwn o waith wedi profi manteision nid yn unig i afonydd ond hefyd i iechyd y pridd. Bydd codi arian ar gyfer y prosiect yn her, yn ogystal ag ennill ymddiriedaeth yn lleol i wneud y newidiadau tirwedd sydd eu hangen.