Medi 2023

Yn tarddu ar Fryniau Clwyd, Afon Alun yw’r hiraf o lednentydd yr afon Ddyfrdwy. Mae ei henw Cymraeg  ‘Alun’,  yn golygu “un crwydrol”.

O’i tharddiad, mae’r Alun yn llifo i’r gogledd i ddechrau, trwy bentrefi Llandegla, Llanarmon-yn-Iâl a Loggerheads (sydd ag enw unigryw), cyn troi i’r dwyrain ac yna i’r de-ddwyrain trwy’r Wyddgrug, Bwcle, Llai, Gresffordd a’r Orsedd. Gan aros o hyd ar ochr Gymreig y ffin, ar ôl bron i ddeugain milltir mae’r afon yn ymuno â’r Dyfrdwy i’r gogledd-ddwyrain o Wrecsam.

Mae gan yr Alun hanes diwydiannol cyfoethog. Mae dros 30 o felinau wedi gweithredu ar ei hyd ar wahanol adegau gyda  glo, plwm, tywod a graean hefyd wedi’u cloddio, gan adael eu hôl ar y dalgylch.

Afon â gorffennol diwydiannol….

Rhwng pentrefi Loggerheads a Rhydymwyn (lle arhosodd y cyfansoddwr Almaenig Mendelssohn a chyfansoddi “The Rivulet” ym 1829) mae’r afon yn llifo trwy Geunant Alun a darn o galchfaen carbonifferaidd, gan roi lefelau pH anarferol o uchel i’r dŵr ar gyfer y rhan hon o Gymru. Mae “llyncdyllau ” naturiol yn gyffredin yn y rhan hon o’r afon. Yn ystod cyfnodau o law isel, mae dŵr yr Alun yn diflannu i’r tyllau hyn ac mae ogofâu’n ffurfio yn y calchfaen oddi tano, gan adael yr afon yn sych yn aml.

Mae gorffennol mwyngloddio’r afon wedi gwaethygu’r golled dŵr, sydd wedi datgelu a chysylltu ceudodau yn y calchfaen. Gwnaed ymdrechion aflwyddiannus i selio’r llyncdyllau er mwyn amddiffyn y mwyngloddiau rhag llifogydd, ond ddiwedd y 1800au, dechreuwyd adeiladu twnnel i ddraenio dŵr tanddaearol. Hyd heddiw, mae Twnnel Milwr yn parhau i gymryd dŵr Alun o gerllaw Loggerheads, gan ei wagio’n uniongyrchol i aber Afon Dyfrdwy ym Magillt 10 milltir i’r gogledd.

Nid mater ôl-ddiwydiannu yn unig yw sychu’r rhan hon o’r Alun, serch hynny. Yn ôl llên gwerin leol, pan gafodd cawr ei roi ar dân gan Sant Cynhafal, neidiodd i’r Alun i ddiffodd y fflamau, gan droi dŵr yr afon yn stêm ac nad oedd y llif ond yn cael ei adfer yn ysbeidiol ers hynny.

Mae’r Alun wedi cael ei heffeithio gan lif uchel yn ogystal â llif isel. Yn “The Alyn Anglers, A Century of Rossett and Gresford Flyfishers” mae Paul Leng yn cyfeirio at welyau toreithiog ranunculus yr afon a gafodd eu dinistrio gan lifogydd difrifol yn gynnar yn y 2000au. Mae hefyd yn sôn am ymdrechion diflino’r clwb pysgota i ailsefydlu’r planhigyn pwysig, a oedd yn dechrau talu ar ei ganfed ar adeg ei ysgrifennu yn 2006. Yn anffodus, adroddwyd bod yr holl dwf newydd wedi’i fwyta gan gywion elyrch yn 2019.

Yn llyfr Pete Evans o 2017, “Resurrection River, a 4,000-year walk along the river Alun”, mae’r awdur yn sôn am ffynnon yn Llandegla, y pentref cyntaf y mae’r Alun yn llifo drwyddo, a oedd yn ôl pob sôn yn gwella epilepsi. Ar ôl golchi yn ei dŵr a thaflu pedair ceiniog i mewn, roedd angen i’r dioddefwyr gerdded o amgylch y ffynnon dair gwaith ac yna o amgylch yr eglwys, gan ddal cyw iâr ac adrodd Gweddi’r Arglwydd yr holl amser cyn treulio’r nos o dan fwrdd y cymun gyda Beibl ar eu pen. Y bore wedyn roedd rhaid gadael y cyw iâr ar ôl, ynghyd â chwe cheiniog arall, ond dim ond pe bai’r cyw iâr wedi marw yn ystod hyn i gyd y byddai iachâd yn digwydd. Yn ôl pob tebyg, mae pinnau hir wedi’u canfod yn y ffynnon, mae’n debyg i helpu i sicrhau bod y broses hon yn cael ei chwblhau.

Y dyddiau hyn, mae ansawdd dŵr Alun yn amrywio, gyda’r rhannau uchaf mewn “statws da” ond yn gymedrol ymhellach i lawr yr afon. Mae ei ddwy brif lednant, y Terrig a’r Cegidog, yn dda. Y prif bwysau ar ansawdd dŵr yw llygredd gwasgaredig o ffermio llaeth a chig eidion, ynghyd ag elifion o weithfeydd trin carthion. Mae’r afon hefyd yn dioddef o erydiad glannau’r afon, addasu sianeli hanesyddol a gorlifdiroedd datgysylltiedig.

Mae cywiro’r problemau hyn ar gyfer Afon Alun wedi bod yn ffocws gwaith adfer gan Ymddiriedolaeth Dyfrdwy Cymru sydd wedi cwblhau 3.5 km o adfer cynefinoedd ers 2020 gyda 1.7km arall wedi’i gynllunio i’w gyflawni erbyn diwedd 2023. Maent hefyd wedi gweithio gyda 37 o ffermydd o fewn y dalgylch i leihau llygredd amaethyddol, gan fonitro wyth safle ar gyfer llygredd ffosffad a saith wedi’u monitro ar gyfer infertebratau ddwywaith y flwyddyn gan wyddonwyr dinasyddion er mwyn mesur effaith eu gwaith.

Cyfeiriadau:

“Resurrection River, a 4,000-year walk along the river Alun.“ Pete Evans, 2017.
“The River Alyn, A Brief Review of Past Present and Future.“ Howard Stevens, President Rossett & Gresford Flyfishers, 2019.
“The Alyn Anglers, A Century of Rossett and Gresford Flyfishers“ Paul Leng 2006.

Diolch hefyd i Mark Pierce, ymddiriedolwr Ymddiriedolaeth Dyfrdwy Cymru ac aelod o bwyllgor Pysgotwyr Plu Rossett a Gresford am gymorth gyda gwybodaeth a lluniau.

Postio: