Afon Gwenfro

Mae rhannau o'r afon hon, a gafodd eu gorchuddio yn ystod Cyfnod y Victoria i ddiogelu trigolion lleol, yn dal i fod yn cuddiedig heddiw. Fodd bynnag, mae'r Gwenfro, sydd bellach wedi'i diogelu gan grwpiau cymunedol, wastad wedi bod yn ei chariad gan y rhai sy'n byw'n agos.

Afon Gwenfro

Mai 2024

Enillodd Wrecsam, yng Ngogledd Cymru, statws dinas yn 2022, ac mae’n adnabyddus am sawl peth: y bedwaredd ddinas fwyaf yng Nghymru; y lle cyntaf yn y DU i fragu lager; dadl barhaus ynghylch tarddiad ei henw – ai Gymraeg neu Saesneg, ac fel cartref i un o glybiau pêl-droed hynaf Prydain, sydd bellach yn esgyn yn y gynghrair o dan berchnogaeth sêr Hollywood.

Yn rhan annatod o’i hanes, ond yn llai adnabyddus, yw’r afon fach sy’n llifo trwy’r ddinas. Mae Afon Gwenfro yn tarddu ychydig filltiroedd i’r gorllewin, gan lifo tua 10km trwy dir fferm a choetir digyfnewid cyn cyrraedd Wrecsam ac ymuno ag Afon Clywedog, sydd ei hun yn llednant i’r Ddyfrdwy. Yn cael ei adnabod fel y “Gwenny” yn lleol, credir bod ei henw llawn “Gwenfro” yn debygol o darddu o’r term Cymraeg am “ddyffryn sanctaidd.”

Taflen ffeithiol am Afon Gwenfro

Mae rhan uchaf Afon Gwenfro yn llifo trwy dir gwledig (uchod) cyn cyrraedd Wrecsam (isod) ac yn troi’n afon ddinesig go iawn.

Profi ffosffadau ar yr ollyngfa dŵr glân lle mae’n draenio i mewn i’r Gwenfro.

Odl i’r Gwenfro

Cerdd gan P.F. Loftus, New Jersey, Unol Daleithiau, 1892 — am dyfu i fyny gerllaw’r nant

Llifa, llifa, nant loyw deg,

Llifa heibio pob cornel,

O dan bont reilffyrdd, a chrom gul,

Dan dderwen sy’n griddfan,

Oherwydd yn aml ysgwydais dy wlith,

Fy noethni’n cyfaddefan.

O Gwenfro, gwyddost fy nyddiau cynnar,

Ddiniwed llon, a’n ffyrdd rhinweddol,

Cyn i mi feddu’r gwallt llwyd cynnar,

A’n dalcen sy’n amlycach.

Nant hoff a hapus, canaf dy glodydd

Ynghyd a’r meysydd melyn.

O na allaf weld yr olygfa eto,

Dy lannau brynniog a’u gwyrddni eto’n gryno,

Ble mae’r oen yn prancio a’r cariadon yn gorffwyso,

Dan haul canol dydd,

Yn fendithiol fy myd, fyddwn fore a hwyr,

Er trist y gofyn amdano.

Efallai eto, ryw ddiwrnod hapusaf,

Caf dy gerdded yn sionc un diwrnod o haf,

Pan mae’r meillion newydd a pherarogl gwair

Yn agos i’w gynhaeaf,

I ddilyn dy wely graeanog a dweud yn hamddenol,

“Hen ffrind, bore da it.”

Yr hen eglwys yn ymsythu gyda balchder,

Y sianel bont islaw’n llonydd wrth ymyl,

Y farchnad, y stryd eang,

Uwchlaw y goron,

Ei fywyd prysur a’i donnau dynol –

Yn boddi, boddi dy gân egnïol.

Nawr nant dyner, rhaid ffarwelio,

Ac er bod tair mil o filltiroedd rhyngom yn gorwedd

Mewn breuddwyd mi’th welaf yn byrlymu’n frysiog

I gyffwrdd yr eigion,

A llifo ymlaen – yn dal i ffelltithio,

Cynnwrf bywyd.

Llygredd yr Oes Ddiwydiannol

Fel nifer o afonydd sy’n llifo trwy ardaloedd trefol a ehangodd yn ystod yr oes ddiwydiannol, mae’r Gwenfro wedi wynebu camdriniaeth sylweddol yn ystod y ddau gan mlynedd diwethaf. Erbyn diwedd y 18fed ganrif, ystyriwyd bod ei dŵr yn beryglus i iechyd pobl ac roedd yn gyfrwng ar gyfer rhai o’r clefydau dŵr difrifol oedd yn gyffredin ar y pryd. Ym mis Awst 1878, yn dilyn yr achos diweddaraf o ddifftheria, adroddodd y Wrexham Advertiser ar gynlluniau’r cyngor i ddiogelu trigolion lleol:

“Er mwyn atal unrhyw berygl o ddŵr yn cael ei yfed o Nant Gwenfro, ac i leihau pob helynt sy’n deillio ohoni, mae’n ddymunol y dylid gorchuddio’r nant.”

Mynnodd y cyngor hefyd am fwy o ymdrech i atal llygredd carthffosiaeth a oedd yn hysbys am waethygu problemau iechyd. Ym mis Hydref y flwyddyn honno, cafodd Hugh Davies, arolygydd glanweithdra’r cyngor, y swydd annymunol o arolygu’r nentydd yn Wrecsam a’r cyffiniau.

Canfu: “…mae’r dŵr yn llifo bron mor ‘ddu ag inc’, ynghyd â ‘drewdod annioddefol’, ac ar yr adegau hyn byddai’r holl bysgod yn y nant yn marw.”

Ynghyd â: “Roedd trigolion King’s Mills (lle mae Gwenfro’n ymuno â Chlywedog), 71 mewn nifer, yn cwyno’n uchel yn erbyn y drewdod oedd yn codi o’r nant, yn enwedig y rhai oedd yn byw agosaf, sy’n datgan bod yr alllif mor ddrwg ar adegau fel na allant fwyta na chysgu, ac yn credu bod eu hiechyd yn dioddef.”

Fis yn ddiweddarach, cyhoeddodd Hysbysiad Seneddol y byddai afon Gwenfro yn cael ei chau mewn cwlfert i fynd trwy Wrecsam. Cwblhawyd y gwaith ym 1881 ac mae’r afon wedi’i chuddio i raddau helaeth wrth iddi basio trwy’r ddinas hyd heddiw. Eto i gyd, ymddengys nad oedd y camau llym hyn yn gwbl lwyddiannus. Ym mis Tachwedd 1893, adroddodd yr arolygydd glanweithdra fod afon Gwenfro yn dal i fod “…wedi’i llygru’n arw, a bod yr arogl a ddeilliai ohoni ar sawl achlysur yn hynod ffiaidd.”

Nid carthion crai oedd y unig ffynhonnell y llygredd. Roedd mwyngloddio hefyd yn cael effaith andwyol ar ansawdd dŵr yr afon, yn enwedig glofeydd Broughton a Plaspower gerllaw, ynghyd â’r gweithfeydd nwy a lledr lleol.

Roedd ffynhonnell arall yn fwy anarferol. Yn yr un flwyddyn y cafodd afon Gwenfro ei rhoi mewn cwlfert, dechreuodd dau fewnfudwr o’r Almaen a oedd yn byw yn Wrecsam, nad oeddent wedi cael blas ar y cwrw lleol, gynhyrchu lager am y tro cyntaf yn y DU. Dair blynedd yn ddiweddarach ym 1884, adroddwyd bod llyswennod yr afon wedi dod yn anarferol o hawdd i’w dal gan blant lleol. Tybiwyd mai gollyngiadau o ddŵr cynnes o fragdy’r lager oedd yn achosi hyn ond gallai unrhyw alcohol yn gollwng i’r afon hefyd fod wedi effeithio ar ymatebion y pysgod, efallai yn fwy felly na sgiliau dal llyswennod y plant!

Er nad yw’r Gwenfro bellach mor llygredig â’r cyfnod Fictoraidd, mae ansawdd y dŵr yn parhau i fod yn broblem. Mae gollyngiadau gan gwmnïau dŵr, draenio ffyrdd, diwydiant a mwyngloddiau hanesyddol yn cyfrannu at hyn. Mae tipio anghyfreithlon a rhywogaethau ymledol hefyd yn gwaethygu’r cynefin, yn ogystal â’r addasiadau trefol i’r afon yn Wrecsam.

Wastad wrth galon y gymdeithas leol…

Thema gyffredin yng nghyfres” Afon y Mis”, ” yw bod cariad dwfn at afonydd Cymru yn parhau ymhlith pobl sy’n byw neu’n tyfu i fyny gerllaw ymhob cyfnod hanesyddol, gwaeth pa mor llygredig y byddant. Ac yn aml, ochr yn ochr â’r hoffter hwn, mae penderfyniad cryf yr un mor gryf i weld yr afonnydd hyn yn gwella ac yn dychwelyd i iechyd da.

Nid yw’r Gwenfro yn eithriad. Hyd yn oed pan oedd yr afon yn cael ei chuddio mewn cwlfertau, roedd papurau newydd lleol yn cyhoeddi atgofion am afon lan ac yn mynegi dymuniadau am ddychwelyd i’r dyddiau gwell hynny.

Mynegodd llythyr at y Wrexham Advertiser ym 1881 y gobaith y byddai “…..os gall Mr Hugh Davies atal y niwsans gwenwynig sy’n lladd y pysgod, efallai y bydd y Gwenfro eto’n dod yn enwog am frithyll.”

Mae’r cysylltiadau lleol cryf hynny’n parhau hyd heddiw. Mae’r afon yn cael ei gwarchod gan grwpiau gwirfoddol cymunedol fel Casglwyr Sbwriel Wrecsam sy’n gwneud gwaith clodwiw, gan glirio sbwriel yn rheolaidd o’r afon o fewn y ddinas. Mewn un ymgyrch glanhau yn gynharach y mis hwn, llwyddodd y gwirfoddolwyr i gasglu 18 bag o sbwriel, ynghyd â 6 throli siopa, ceblau, pwll padlo, dillad budr, beiciau, sgwteri a thŷ chwarae mewn un bore o waith yn unig.

Gwyddoniaeth Ddinasyddol Effeithiol

Trwy’u prosiect “Ni Ddylai Fod yn y Ddyfrdwy”, mae Ymddiriedolaeth Dyfrdwy Cymru yn galluogi pobl leol i wneud gwahaniaeth drwy helpu i olrhain ac adnabod ffynonellau llygredd. Mewn un achos diweddar, cymerodd gwirfoddolwyr a hyfforddwyd gan yr ymddiriedolaeth samplau dŵr o’r fan lle mae draen yn ymuno a’r Gwenfro yn Wrecsam. Canfuwyd bod y draen hwn yn cyfrannu lefelau uchel iawn o ffosffad i’r afon.

Ar ôl ymchwil pellach gan yr ymddiriedolaeth, Cyngor Wrecsam, Dŵr Cymru a Chyfoeth Naturiol Cymru, canfuwyd bod camgysylltiadau bron yn sicr yn gyfrifol am y darlleniadau. Mae’r cyngor wedi dechrau’r broses o ddod o hyd i’r camgysylltiadau hyn. Maent eisoes wedi rhybuddio busnes a gafwyd yn taflu cynhyrchion glanhau i ddraen ffordd, heb fod yn ymwybodol o gwbl ei fod wedi’i gysylltu’n uniongyrchol â’r afon drwy’r ollyngfa hon.

Bydd rhagor o ymweliadau codi ymwybyddiaeth yn cael eu cynnal gan y cyngor a Chyfoeth Naturiol Cymru, tra bydd Ymddiriedolaeth Dyfrdwy Cymru yn marcio pob draen dŵr glân yn yr ardal sy’n gysylltiedig â’r Gwenfro. Yn y cyfamser, bydd y gwyddonwyr dinasyddion yn barod wrth yr ollyngfa i fonitro cyfradd llwyddiant.

Afon Gwenfro Gyda’n Gilydd

Ac yn olaf, gyda chyllid gan Sefydliad Esmee Fairbairn, mae Ymddiriedolaeth Dyfrdwy Cymru a Groundwork Gogledd Cymru wedi lansio’r prosiect “Afon Gwenfro Gyda’n Gilydd”. Bydd y fenter gymunedol hon yn galluogi trigolion lleol, busnesau, ysgolion a grwpiau i gyfrannu at greu a chyflawni cynllun i adfer yr afon ac amddiffyn cymunedau lleol rhag llifogydd.

Er na fydd Afon Gwenfro byth yn afon sydd hollol ddi-lygredd na heb ddylanwad pobl, mae’r hoffter y mae pobl leol wedi’i deimlo ati erioed – hyd yn oed gan y rhai sydd wedi symud i ffwrdd ers tro byd — yn parhau i fod yn un o’r asedau mwyaf gwerthfawr ar gyfer ei hiechyd yn y dyfodol.