Ionawr 2024

Yng Nghastell-y-Cnwclas yng Nghanolbarth Cymru, mae chwedl leol yn dweud bod y Brenin Arthur wedi taflu pen cawr yr oedd wedi’i ladd i afon Tefeidiad gerllaw. Gan ei ddefnyddio i groesi’r dŵr, gorchmynnodd iddo droi’n garreg, gan weiddi “tyfed yr iad” a thrwy hynny roi ei henw Cymraeg i’r afon: AfonTefeidiad.

Mae Afon Tefeidiad yn tarddu ar lethrau Bryn Cilfaesty ym Mhowys ac mae’n cael ei hystyried yn un o afonydd cyflymaf y DU. O’i tharddiad, mae’n llifo i gyfeiriad y dwyrain trwy ddyffryn cul Cwm Gwyn i Felindre,  ble mae’n ffurfio’r ffin rhwng Cymru a Lloegr. Yna mae’r afon yn llifo mewn i orlifdir ehangach ar ei ffordd i Drefyclo, gan lifo trwy Loegr am bum milltir arall i lawr yr afon o’r dref farchnad.

Yn 81 milltir o hyd, Afon Tefeidiad yw ail lednant fwyaf Afon Hafren (ar ôl Avon Swydd Warwick). Mae rhywfaint o dystiolaeth, fodd bynnag, ei bod ar un adeg yn llednant i Afon Gwy. Dangosodd astudiaethau yn y 1920au a’r 30au fod cwrs cyn-rewlifol yr afon Tefeidiad yn Lloegr wedi’i gymryd tua’r de, yn lle’r cyfeiriad dwyreiniol presennol i’r man lle mae bellach yn ymuno ag afon Hafren ym Mhowick, yn Swydd Gaerwrangon. Credir bod cwrs “newydd” yr afon tua 15,000 o flynyddoedd oed.

Mae Ymddiriedolaeth Afonydd Hafren wedi plannu dros 20,000 o goed yn y dalgylch fel rhan o’u gwaith rheoli llifogydd naturiol.

Mae gan ddyffryn uchaf y Tefeidiad gysylltiadau â chewri heblaw’r rhai o chwedl Arthuraidd. Yn ei llyfr “Upper Teme Valley Memories”mae Beth Williams yn disgrifio sut y datgelodd gwaith cloddio yn Eglwys Heyope yn gynnar yn y 1900au, sgerbydau dynion dros 6 troedfedd 6 troedfedd o daldra, pob un ohonynt wedi cael eu penglogau wedi’u torri ag arf. Dywedir i’r Tywysog Llywellyn ymosod ar gastell Cnwclas yn y 1200au, gan ladd “Cewri Bron Wrgon” ac, fel Arthur, ddefnyddio eu cyrff i groesi’r afon.

Ar gyfer yr “Afon y Mis” yma, rydym yn canolbwyntio ar rannau uchaf y Tefeidiad yng Nghymru lle mae’n llifo dros y siâl a’r garreg llaid sy’n nodweddiadol o lawer o’r afonydd ar y Gororau. Mae’r afon yma yn gartref i ystod o fflora a ffawna gwarchodedig (mae wedi’i dynodi’n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ar hyd ei hyd). Yn ogystal â bod yn gynefin silio i eogiaid a physgodfa bwysig i eogiaid ifanc, mae gan ran uchaf  y Tefeidiad boblogaethau o gimychiaid afon yr Iwerydd (Austropotamobius pallipes) a misglod perlog (Margaritifera margaritifera). Mae rhan uchaf yr afon hefyd wedi bod yn bysgodfa brithyll brown o bwys arbennig (dim ond yn rhannau Lloegr y ceir canghennau glas). Yn gynnar yn y 1900au, adroddwyd bod perchnogion pysgodfeydd rhan uchaf yr afon yn amharod i ganiatáu gwaith ar hwylusfa bysgod mewn sawl cored yn yr afon isaf oherwydd eu bod yn credu y byddai’n niweidio ansawdd pysgota brithyll y Tefeidiad.

Lle mae’r Tefeidiad yn ffurfio’r ffin rhwng Cymru a Lloegr i lawr yr afon o Drefyclo, mae’n cynnal gwelyau mawr o ranunculus.

Un nodwedd ddiddorol o ran uchaf yr afon yw’r tuedd i rannau o’r gwely sychu’n llwyr. Mae Williams yn sôn am natur fandyllog y ddaeareg fel un o’r rhesymau pam na ddewiswyd y dyffryn ddiwedd y 1800au i ddarparu cyflenwad dŵr newydd i Birmingham. Gan nad oedd yn ddiogel adeiladu argaeau yno, trodd sylw peirianwyr y cyfnod oddi wrth y Tefeidiad a chanolbwyntio yn lle hynny ar yr Elan, fel y disgrifir yn ein rhifyn Afon y Mis ym mis Rhagfyr.

Nid yw’r sychu ysbeidiol yn ddigwyddiad newydd, ac mae’r Tefeidiad yn enwog  amdano yn ystod misoedd yr haf. Er enghraifft, yn 1870, adroddwyd bod milltiroedd lawer o ran uchaf yr afon yn sych. Yn fwy diweddar, fodd bynnag, mae’n ymddangos bod y digwyddiadau hyn bellach yn digwydd yn gynharach yn y flwyddyn. Yn 2020, roedd rhannau o’r afon  yn sych ddiwedd mis Mai. Yna, fel mewn blynyddoedd blaenorol, cynhaliodd Asiantaeth yr Amgylchedd ymgyrchoedd achub pysgod, gan symud brithyllod brown ac eogiaid ifanc a oedd wedi mynd yn gaeth mewn pyllau llonydd lle’r oeddent yn agored i dagu ac ysglyfaethu, cyn eu hail-leoli i rannau o’r afon oedd yn dal i lifo.

Rhan sych o’r Tefeidiad rhwng Cnwclas a Threfyclo ym mis Gorffennaf 2023.

Cyfres o argaeau sy’n gollwng mewn nentydd cyflenwi graddiant uchel yw un o’r nifer o fesurau rheoli perygl llifogydd naturiol a osodwyd yn nalgylch y Tefeidiad gan Ymddiriedolaeth Afonydd Hafren.

Mae natur “fflach” llifau eithafol yr afon yn peri bygythiad nid yn unig  i ecoleg, ond hefyd yn ychwanegu at y peryg o lifogydd yn y trefi niferus ar hyd Dyffryn y Tefeidiad, ynghyd a’r trefi mawr yng nghyffiniau’r Hafren. Dros y bynyddoedd diwethaf, mae Ymddiriedolaeth Afonydd Hafren wedi bod yn cynnal gwaith “rheoli perygl llifogydd yn naturiol” yn nalgylch uchaf yr Afon Tefeidiad. Hyd yn hyn, maent wedi gweithio gyda dros 30 o dirfeddianwyr, gan osod dros 300 o strwythurau prennaidd sy’n gollwng dŵr ar oddeutu 20km o nant lednant. Mae’r rhain yn dal dŵr yn ôl, gan ganiatáu iddo fynd i mewn i’r afonydd ar gyflymder arafach a helpu i leihau uchafbwyntiau llifogydd. Mae’r ymddiriedolaeth hefyd wedi plannu dros 20,000 o goed yn rhan uchaf y Tefeidiad, yn ogystal â gwaith arall i helpu i arafu cyflymder y dŵr sy’n draenio’r dalgylch.

Bydd angen y gwaith hwn. Rhagwelir y bydd uchafbwyntiau llifogydd y Tefeidiad yn cynyddu mwy nag 20% dros yr 20 mlynedd nesaf. Mae rhwystrau llifogydd yn bwysig  i ddiogelu cartrefi rhag effeithiau dinistriol llifogydd, er dim ond hyn a hyn y gellir ei gyflawni. O ystyried ein patrymau tywydd sy’n mynd yn fwyfwy eithafol, bydd amddiffyn rhag llifogydd effeithiol yn y dyfodol yn dibynnu ar amrywiaeth o fesurau, gan gynnwys newidiadau mewn rheoli tir ledled dalgylchoedd afonydd.

Diolch i Ymddiriedolaeth Afonydd Hafren am eu cymorth gyda gwybodaeth a lluniau.

Postio: