Dydd Iau 14eg Mai, 2026
Sir David Attenborough celebrated his 100th birthday last week, so what better way to start than with some of his words?
“Ni all llwyddiant go iawn ddod oni bai bod newid yn ein cymdeithasau ac yn ein heconomïau ac yn ein gwleidyddiaeth.”
Ar ran afonydd a chymunedau yng Nghymru, dyna’n union beth yr ydym am i Rhun ap Iorworth AC a’i Lywodraeth Plaid Cymru newydd ei gyflawni.
Dros yr wythnosau nesaf, byddant yn pennu cyfeiriad i afonydd, yn arbennig mewn meysydd fel diwygio’r sector dŵr, llygredd cemegol a amaethyddol, bioamrywiaeth a’r defnydd o natur i ddatrys rhai o’r problemau sy’n eu wynebu. Dyma feysydd sydd angen newid mor enfawr a llywodraethiant cryf; eto nid yw cyhoeddiadau’r Cabinet ddoe wedi gosod unrhyw arweinyddiaeth mor glir.
Cyn yr etholiad, cyhoeddodd Plaid gyfres o addunedau o’r hyn y gallent ei gyflawni yn y 100 diwrnod cyntaf yn y swydd os cânt eu hethol. Mewn cyfnod o gyfyngiad economaidd anferth, bydd angen i’n gwleidyddion fod yn gryf wrth wneud penderfyniadau. Mae eu cymunedau wedi siarad.
Plaid wedi ymrwymo i ‘bwysleisio Llywodraeth y DU ar gyfiawnder amgylcheddol i gymunedau mwynglawdd glo a chyllido adfer topiau glo a thir halogedig’. Cefnogodd Gynllun Gweithredu Hinsawdd a Natur i Gymru ac, fel y disgrifiodd y Llywodraeth flaenorol, cyfle ‘unwaith-yn-oes’ i ddiwygio dŵr sydd â chyflenwad cymunedol wrth ei galon. Hefyd, cydnabuwyd yr angen i atebion sy’n seiliedig ar natur chwarae rhan allweddol wrth leddfu llifogydd ac i’w sylfaenu ar Strategaeth Genedlaethol ar Lifogydd.
Ond efallai mai’r addewid mwyaf diddorol 100 diwrnod yw dechrau ailgysylltu’r berthynas â Westminster.
Mae estyn pwerau Llywodraeth Cymru o dan Ddeddf Datganoli i Gymru yn angenrheidiol i sicrhau gwelliannau i afonydd. Ac, yn ystod cyfnod eithaf heriol ym Westminster, rhaid iddo ddigwydd yn gyflym oherwydd mae angen i ni ddatrys llywodraethu ein hafonydd trawsffiniol ac, fel y rhoddodd y Prif Weinidog newydd addewid yn unig yr wythnos hon, canlyniadau i afonydd, bioamrywiaeth a’r amgylchedd yng Nghymru.
Gan addo bod yn “ganolog i bobl yn gyffredinol” mewn polisïau, rhaid i’r Llywodraeth nesaf ddatgloi newid a arweinir gan gymunedau i afonydd, integreiddio gwybodaeth leol i benderfyniadau tymor-hir a galluogi cyflawni ar lawr gwlad.
Mae 87% o’r cyhoedd Cymreig yn cefnogi gweithredu gan Lywodraeth Cymru i leihau, ac os yn bosibl, diddymu llygredd afonydd a achosir gan amaethyddiaeth a gwlyptiroedd. Bydd angen gwneud penderfyniadau caled i gyflawni hyn.
So, to finish, some more of Sir David’s words:
“Y gwir yw: mae’r byd naturiol yn newid. Ac yr ydym yn gwbl ddibynnol ar y byd hwnnw. Mae’n darparu ein bwyd, ein dŵr, a’n hwyneb. Dyma’r peth mwyaf gwerthfawr sydd gennym ac mae angen i ni ei amddiffyn.”