Dydd Mawrth 11 Tachwedd, 2025

Ym mis Hydref, fe wnaethom gyhoeddi asesiad o’r diffyg cynnydd a wnaed yng Nghymru i ddatrys llygredd amaethyddol dros y tair blynedd diwethaf.

Ac yn benodol, y diffyg cyflymder gan Lywodraeth Cymru wrth symud ymlaen gyda’r newidiadau a argymhellwyd i reoliadau Cymru ar reoli llygredd amaethyddol, a wnaed mewn adolygiad annibynnol ym mis Mawrth eleni.

Dan arweiniad Dr Susannah Bolton, derbyniwyd argymhellion yr adolygiad – 23 ohonynt – ar unwaith gan y Dirprwy Brif Weinidog, ymrwymiad a ailadroddodd yn y Senedd y mis diwethaf.

Rhagor o oedi…

Yr wythnos diwethaf, datgelodd Llywodraeth Cymru y cynllun i weithredu argymhellion Dr. Bolton. Yn anffodus, roedd y cynllun yn manylu ar ragor o oedi, yn enwedig wrth weithredu’r newidiadau hynny a allai wneud gwahaniaeth gwirioneddol i’n hafonydd.

Ac i ffermwyr, mae’r oedi ychwanegol hyn yn broblem hefyd. Cafodd llawer o’r argymhellion eu cynllunio i’w helpu i gydymffurfio â’r rheoliadau ar reoli llygredd amaethyddol. 

Roedd argymhelliad cyntaf Dr. Bolton ar gyfer y tymor byr yn sefydlu ‘grŵp technegol tasg a gorffen’. Mae ei ffurfio bellach ar y gweill. 

Mae’r 22 argymhelliad arall wedi’u cynllunio mewn tair cam:

Cam 1

Bydd hyn yn digwydd dros y 12–18 mis nesaf ac yn cynnwys 6 argymhelliad. 

Fodd bynnag, mae llawer o’r cam hwn yn canolbwyntio ar leddfu’r baich ar y rheoliadau ar ffermwyr. Yr unig argymhelliad sy’n mynd i’r afael â llygredd amaethyddol mewn gwirionedd yw cynnwys mesurau i ddiogelu rhag colli pridd. 

Yr hydref hwn, mae rhannau helaeth o gefn gwlad Cymru unwaith eto wedi’u hamlygu i risg uchel o lifogydd oherwydd arferion rheoli tir gwael, megis plannu indrawn a chnydau porthiant mewn lleoliadau amhriodol. 

Ni all rheoliadau cryfach ar briddoedd ddod yn ddigon buan, ond hyd yn oed os daw hynny mewn 12 mis (y cynharaf yn ôl Llywodraeth Cymru), bydd yn rhy hwyr i ddiogelu silio eogiaid a sewin y gaeaf hwn ac, yn ôl pob tebyg, silio’r flwyddyn nesaf hefyd. Mae’r rhywogaethau hyn angen gweithredu brys os yw’r cwympiadau pryderus yn eu niferoedd i gael eu gwrthdroi.

Camau 2 a 3

Daw Cam 2 mewn 18 mis i 3 blynedd, a’r cam olaf 3 blynedd neu fwy wedyn. Maent yn cynnwys yr argymhellion pwysig eraill ar gyfer afonydd, gan gwmpasu meysydd fel storio a gwasgaru slyri, stribedi byffer a chasglu data.

Gwelliannau ar fin digwydd mewn afonydd yn annhebygol

Gallai’r oedi wrth ddatrys llygredd amaethyddol, ynghyd â datganiad diweddar y Dirprwy Brif Weinidog y bydd newidiadau i reoleiddio’r diwydiant dŵr yn cymryd hyd at 7 mlynedd, olygu ei bod yn annhebygol y gwelwn unrhyw welliant ar unwaith yn ansawdd dŵr afonydd Cymru.

 Os bydd gwelliant, mae’n debygol na fydd hynny oherwydd polisi’r Llywodraeth ond yn hytrach oherwydd gweithredu gan ffermwyr unigol yng Nghymru sy’n deall goblygiadau colli pridd i’w busnesau ac sy’n gofalu am afonydd.

Byddai tynhau’r rheoliadau yn helpu’r mwyafrif helaeth o ffermwyr sy’n gweithredu’n ofalus ac yn gyfrifol drwy roi’r ychydig nad ydynt yn gwneud hynny yn eu lle. Mae’r gorchuddio ar domen tail yn nyfroedd Afon Wysg yn mynd ymhell y tu hwnt i’r argymhellion a wnaed gan Dr Bolton.

Nid oes prinder tystiolaeth fod amaethyddiaeth yn llygru afonydd Cymru. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru bellach yn meddu ar dystiolaeth fod y sector yn effeithio ar safleoedd morol gwarchodedig Cymru hefyd.

Gall olwynion y Llywodraeth droi’n araf. Ond mae angen gweithredu mesurau Dr Bolton ar gyflymder os ydym o ddifrif am ddatrys y problemau eang sy’n effeithio ar ansawdd dŵr, bioamrywiaeth a dirywiad rhywogaethau fel eog yr Iwerydd yng Nghymru.

Mae’n debygol mai’r grŵp tasg a gorffen fydd yr unig un o’r argymhellion a weithredir yn llawn cyn etholiadau’r Senedd y gwanwyn nesaf, dros flwyddyn ers y adroddiad.

Er gwaethaf cynnydd rhewlifol, efallai mai’r agwedd fwyaf pryderus yw nad oes unrhyw sicrwydd, pa Lywodraeth Cymru bynnag ddaw nesaf, y bydd newidiadau i wella rheolaeth rheoliadau llygredd amaethyddol yn derbyn yr un math o ymrwymiad a roddwyd gan y Dirprwy Brif Weinidog presennol, nac y bydd eu gweithredu’n cyflymu.

Postio: